Tve-t,Terça feira 13/02/2024 : Díli – Liu husi intervensaun politika Partidu Kmanek Haburas Unidade Nasional Timor Oan (KHUNTO) iha uma fukun Parlamentu Nasional liu husi Deputadu Luis Roberto da Silva hato’o preokukasaun liga ho kazu trafiku umanu ne’ebe kontinua aas.
Trafiku Umanu maka asaun krime organizado ne’ebe organiza husi ema ka grupu ida hodi explora ema seluk nia moris ka negosiu ema nia moris. Ho nia objetivu atu hetan osan ka lukru bo’ot husi prosesu trafiku, atu sira bele fa’an vitima sira ba ema ne’ebe maka tau matan ba sira nia explorasaun ka bele mos produz servisu husi vitima sira ho baratu no gratuitu.
“Ida ne’e sai ona fenomenu social iha patria maubere ne’e iha nasaun frajil hanesan mos Timor-Leste sempre mosu problema sira hanesan ne’e rekrutamento ba servisu menus kampu lukrativu ba ajensia empregu no ajensia viagem sira, balun fo servisu ba joven Timor oan sira ba estrangeiru hodi servisu no mesmu ema balun dehan aktu briliante, maibe mos kria hela problema foun ne’ebe iha tendensia ba explorasaun ba timor oan sira hodi sai vitima iha ema nia ra’in” dehan Luís Rigoberto.
Iha relatoriu Fundasaun Mahein no mos Komisaun Luta Kontra Trafiku Humanu esklarase katak kazu trafiku humanu akontese ona iha tempu passadu ho modus sira hanesan ne’ebe akontese iha tinan balun ba kotuk. Iha tinan 2023, Komisaun Luta Kontra Trafiku Humanu regista kazu trafiku humanu hamutuk 64 ba Joven timor oan balun ba buka servisu iha Malazia, Alemanha, Polandia no mos Portugal, apoiu husi ajencia viagen balun, mesmu ho promesa katak iha servisu barak iha rai liur, maibe realidade la iha servisu exemplu iha nasaun portugal no konsekuensia Timor oan barak mak sa’i vitima no tenki regresu mai Timor, no balun halai ba iha Espanha no Alemanha no balun sei aguenta buka moris iha Portugal.
Dezempregu mosu tamba laiha kampu servisu, la eskola no falta kunesimentu kle’an konaba aktus trafiku humanu. Fatores sira ne’e bele lori no aumenta joven timor oan barak ba estrangeiru hodi hetan servisu. Alende numeru vitima aumenta barak, problema nia abut mak, dala barak trafikante sira uza estrategia potesial barak liu ho manobra promesa ho intensaun falsu katak sira sei apoiu Timor oan sira hodi fo assesu ba servisu ho salariu ne’ebe bo’ot iha nasaun estrangeiru.
Deputadu ne’e salienta, Trafiku humanu nu’udar forma ida husi violasaun direitu humanu ba ema hotu inklui ba feto sira entaun estadu RDTL tenke asume responsabilidade no dever liu husi aparelu estadu atu garante no fo Protesaun ba sidadaun hotu ne’ebe konsagra ona iha artigu 6 konstitusaun RDTL kona-ba objetivo estadu.
Maske Governu RDTL altera ona kódigu penal konaba prevensaun no kombate trafiku humanu ne’ebe estipula iha artigo 162 no 163 ne’ebe kondena no hatama trafikante sira ho pena prizasaun tinan 20 resin maibe realidade aktu trafika humanu sei akontese ba bebeik.
Nune’e mos, Timor Leste nu’udar estadu membru husi Organizasaun Nasoens Unidas (ONU) nian, ne’ebe iha obrigasaun atu kumpri artigu 9, husi Konvensaun Nasoens Unidas ba krime organizasaun transnasional sira, artigu ne’e atu prevene no kombate trafiku humanu no mos atu proteze vitima trafiku humanu nian, liu-liu feto no labarik sira, husi prosesu revisitazasaun. Maibe, dezafiu maka’as ba aktividade trafiku humanu nia seidauk iha solusaun maximu inklui maneira prevensaun, tanba iha mekanismu ne’ebe fraku atu kontrola trafiku humanu iha Timor-Leste.
Maski estadu nia papel mak atu garantia ema hotu nia moris ho dignu, atravez promove kampu servisu ba sidadaun sira, maibe governu la garante sidadaun sira nia direitu atu asesu ba servisu sosial sira seluk ne’ebe halo joven barak deside sai ba liur. Ida ne’e hamosu tendensia atu sai vitima ba trafiku humanu sei laiha kontrolu maximu husi estadu,mekanismu kontrolu tenki hetan seriedade husi estadu RDTL.
Nune’e bankada opozisaun husu Governu tenke halo fila fali ninia politika hodi estabelese padraun minimu ba eliminasaun trafiku. Solusaun seluk ne’ebe possivel mak kontrolu ajensia viagen (travelagency) sira ne’ebe karik halo pratika rekrutamentu Timor oan ne’ebe iha tendensia, manipula promesa servisu husi fasilita sira servisu iha rai liur, no hamosu manipulasaun no esploita trabalhador timor oan sira.
Iha relatoriu global kona-ba trafiku iha tinan 2020 hatudu katak grupu ne’ebe vulneravel mak feto no grupu sira ne’ebe Edukasaun minimu. Tuir dadus ne’ebe fo sai iha relatoriu ne’e katak maijumenus iha 50% sai ona vitima ba esploitasaun seksual iha tinan lima ikus mai ne’e.
Iha mos grupu sira seluk, barak mak hetan esperiensia esplorasaun laboral no tipu krime sira seluk hanesan hasai tiha orgaun vital balun, kaben obriga, mutilasaun jenital no seluk tan.Iha nivel Nasional, tráfiku umanu iha Timor-Leste, dala barak mosu tanba trafikante umanu ka sai autor ba trafiku umanu halo maneira no estrategia oi-oin ba involvimentu no mobiliza vitima vulnerabel sira.
Luís deklara, aktividade ilegal ne’e kontinua buras iha Timor Leste dezde restaura independensia, Timor oan barak mak sai vitima ba tralikante tanba sira nia vulnerabilidade husi krize sosial sira hanesan tamba fator iha trafiku umanu nebe sai hanesan kazu violasaun direitu umanus, presija protezasaun imediata husi estadu RDTL.
