Reportajen : Madalena Reis
Tve-t, Dili Sesta-feira (23-02-2024) –Tribunal Rekursu foti ona desizaun relasiona ho Lei Prosesu Indultu Lei No. 20/2023 12 Dezembru nebe iha relasaun ho Prosedimentu Konsesaun Indultu no Komutasaun Pena nian.
Liu husi Deklarasaun Prezidensiál ne’ebe Tve-t asesu, to’o momentu ida ne’e Tribunal seidauk hato’o notifikasaun ofisial ba Prezidente Repúblika(PR) kona ba sira nia desizaun, maske pareser ida ne’e envolve kestaun sira nebe iha relasaun ho competensia Prezidente da Repúblika nian atu fo perdaun ka indultu.
Bainhira iha tiha konhesimentu kona ba prosesu ne’e nia ezistensia no desizaun liu husi meius de komunikasaun sosial, Prezidente da Repúblika(PR) sente deziludidu tanba Tribunal, to’o momentu ne’e, la fo konhesimentu kona ba prosesu ne’e no la fo oportunidade ba Prezidente da Repúblika atu fo observasaun kona ba Prezidente nia kompetensias tuir Konstituisaun haruka.
Maske nune’e Prezidente da Repúblika hein katak, atu iha futuru kazu hotu-hotu nebé relasiona ho kestaun Konstituisaun, liu-liu hirak nebe iha relasaun ho Prezidente nia poder no dever sira tuir Konstituisaun haruka, Tribunal buka atu fó oportunidade ba Prezidente da Repúblika hodi aprezenta ninia observasaun no fo mos informasaun kona ba desizaun ruma nebe Tribunal foti, hanesan kestaun ba prátika di’ak sira.
Enkuantu to’o tinan 2016, Prezidente sira Timor-Leste nian, fo ona indultu ho forma nebe los sem prosedimentu lejislativu ruma nebé kria husi Parlamentu Nasional. Situasaun ida ne’e tuir lolo´os Konstituisaun no laiha parte ida mak kestiona kona ba ida ne’e.
Iha 2016, Parlamentu halo ninia Lei ba dala uluk nebe pretende atu regula prosedimentus kona ba indultu. Bainhira Lei 2016 nian hetan tiha aprovasaun, Prezidente Ramos-Horta, no mos ho prezidente sesante sira hanesan Eiz Prezidente Luolo ho konsistente hato’o nia hanoin katak Lei 2016 ne’e la tuir Konstituisaun tanba limita tiha kompetensias Prezidente atu fo indultu.
Enkuantu iha tinan 2023 Parlamentu Nasional aprova Lei foun ida atu rezolve preokupasaun hirak ne’e. Bainhira elabora Lei foun, Parlamentu mos kria prosedimentus sira ho vontade rasik nebe laiha ligasaun ruma kona ba Prezidente nia preokupasaun. Ho nune’e Prezidente kongratula tanba laiha buat ida iha desizaun Tribunal nian nebé kestiona nia hanoin kona ba ida ne’e.
Tribunal nia desizaun ne’e afeta mos prosedimentu balun nebe Parlamentu estabelese ona. Maski iha dúvida sériu kona ba rasiosíniu jurídiku Tribunal nian dúvida sira nebé hamosu preokupasaun kona ba lejitimidade iha desizaun no administrasaun justisa nian agora kabe ba Parlamentu atu hadi’a Lei ne’e tuir Parlamentu nia entendimentu. Iha nafatin posibilidade ba Parlamentu atu deside fila fali tuir prosedimentu anterior Lei tinan 2016 nian.
Importante atu salienta katak Tribunal nia desizaun ne’e afeta de’it parte ki’ik husi prosedimentus nebé Parlamentu kria no poder Konstitusional Prezidente atu fó indultu laiha kestaun. La’os deit ne’e,husi artigo 3 nebé Tribunal konsidera, katak lei sira seluk válidu no funsiona nafatin. Tribunál la foti desizaun ruma nebé afeta ba indultu nebé Prezidente fó to’o ohin loron tuir poder nebe Konstituisaun fo.
Alende Prezidente fiar katak iha diskusaun kona ba Tribunal nia desizaun, agora bele hala’o tuir kontestu no sirkusntansia objetiva sira kona ba kazu ne’e no atu laiha espekulasaun nebe mai husi informasaun sira ne’ebe la loos.
