Reportagem: Sidonio Caet
Tve-t Dili, Quinta-Feira (14/03/2024) – Komunidade sira bairu Hauana, aldeia Buqui, suku Usitasae, sub rejiaun Oe-silo Husu Autoridade Foun Rogeiro Tiago Lobato Atu Baku Rahun Ponte Bitopa tanba lori dezastre bá komunidade sira iha tempu udan.
Ponte Bitopa ne’ebé konstrui hosi autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oecusse Ambeno (RAEAO) Anterior Lidera Husi Arsenio Paixão Bano iha tinan 2023 no Dadaun ne’e komunidade sira hakarak Baku Rahun tanba lori Risku ba Komunidade sira bainhiura tempu udan.
Ponte Bitopa ne’e Lokaliza iha iha bairo Hauana Suku Usi-Tasae Sub-rejional Oe-Silo Rejiaun Oe-Cusse, ne’ebe konrui husi Kompañia Am-lhichoe Unipesoal LDA ho nia valor kontratu hamutuk 406,945.00 Presta husi Orsamnetu Jeral Eatadu OJE 2022 nian.
Familia Vitima Flaviano Colo husu bá Prezidente Autoridade RAEOA atuál Rogério Lobato atu iha tempu ruma bele ba to’o hodi haree ponte ne’e atu ba oin hadi’a maibe di’ak liu sobu tiha halo fali hanesan ponte Noefefa nian.
“tuir ami nia hakarak ne’e ita tenke baku rahun fila fali tanba liu husi Kontrui Ponte ne’e estraga Rai barak laos ami nia de’it maibe maioria komunidade Hauana tomak sira nia Natar iklui toos balun, Kuandu mota estraga ami nia to’os, ne’e hanesan duku Ami nian bikan tanba mota lori hotu saida mak ami kuda iha too, agora ami nia toos hirak ne’e Sai fali ona mota nian dalan “ hateten Familia vitima Flaviano Colo ba Jornalista TVE-T husi Via Telefone.
Akontesimentu mota sobu uma ne’e iha loron Domingu maizumenus Tuku 10 kalan, tanba Mota Mai ho Volume Bo’ot liu Ponte bitopa ne’ebe lokaliza iha Hauana.
“Iha ne’e estraga total ami uma Inklui Sasan Dapur nian ami la Aproveita buat, Sasan ami nia uma laran ne’e mota lori hotu, inklui ami nia hahan batar ho hare ami rai iha uma laran mos lori hotu” hateten Familia Vitima.
Flaviano Colo dehan, uluk ponte ne’e seidauk halo bainhira udan no mota boot oinsa mós bee halai tuir nia dalan de’it maibé agora mota komesa sobu tun sa’e no fó ameasa teb-tebes ba komunidade ninia uma.
Enkuantu mota ne’ebe mak sobu Natar sira iha parte bitopa Aldeia Hauana Hamutuk uma kain sanulu resin sira nia natar Sobu total, durante ne’e mos Komunidade sira la bele halai natar tanba be’e dalan aat afeta husi Konstroi ponte Bitopa ne’e rasik no To’o agora sedauk hadia fila fali.
Xefi suku Usi-Tasae Tomas Colo hateten tan katak Mota Refere Nia Velosidade makas liu ponte tanba Ponte refere Konstrui uza “gorong gorong” ne’e ho luan metru ida liu nune’e Ponte ne’e la bele aguante tanba Velosidade mota ne’e boot liu ho ponte ne’ebe mak ki’ik.
“Bainhira iha inísiu konstrusaun ne’e hau krítika kedan tanba ha’u haree hosi dezeñu ne’e la merese destaka iha ne’e no tékniku sira hosi parte Ministériu Obras Publika bá mós ha’u kritika kedan tanba ponte ne’e ladún lu’an enkuantu mota ne’e boot. Maibé sira rasik hateten katak, ho razaun orsamentu. Nune’e Prezidente Autoridade sesante Arsénio Bano mós dehan ita haree took tinan ida-ne’e karik mota estraga mak iha tinan oin ita hadia fila-fali,” hateten xefe suku Usi-tasa’e Tomas Colo liu husi via telefónika.
Tanba ne’e Lider lokál ne’e mos hateten tan katak , mota Bitopa ne’e nia velosidade bee boot no tinan tinan bainhira udan boot, bee sempre nakonu no la hanesan ho mota sira seluk iha oe-cusse laran tomak tanba mota ne’e rasik suli mai hosi sub rejiaun Pasabe sai fali bá Indonézia parte Kefamenanu nia sorin, maka suli tama fali mai Noel-Ekat iha área oe-silo nian mak tun mai fali hodi suli tun mai fali bitopa Hauana, entaun ne’e ho velosidade bee boot tebes.
Xefe suku ne’e reafirma katak daudaun ne’e ha’u nia komunidade ne’ebé hela besik iha ne’e trauma no tauk tebtebes ho mota ne’e iha tempu udan. Tanba ponte ne’e mak satan netik bee hodi tama sobu sira nia hela fatin no natar inklui to’os. Tanba ne’e hakarak ka lakohi autoridade tenke iha planu atu sobu hotu hodi hadi’a fila fali.
Relasiona ho Indunsaun Ne’e Autoridade Protesaun Civil APC no Ekipa Asesor prinsipal REAOA ba Asuntu Sosiais ne’ebe Lidera Agustinho Caet fo ona apoiu ba Familia Afetadu Indunsaun Ponte Bitopa.
“ami Fo apoiu nesesidade baziku hanesan hahan no sasan dapur nian ami iha mos planu atu konstrui uma ida ba nia, maibe sei iha prosesu nia laran” hateten Asesor Prinsipal RAEOA no Asuntu Sosiais Agustinho Caet Liu husi Facebook.
Caet haktuir tan katak ponte bitopa ne’e harii Husi Autoridade anterior ne’e mak sai kauza ba inundasaun iha Komunidade Sira iha Hauana, Ponte ne’e hari la kondiz ho situasaun Realidade Komunidade sira nian no ponte ne’e ki’ik no badak, kompara ho mota nebe ho Volume boot.
