Tve-t, Dili (07/05/2024) : Tersa Feira – Relasiona ho kazu Deskonfia, pesoál servisu sekreta ida ho insial GS, hosi Servisu Nasionál Intelijénsia (SNI) uza pistóla tiru kanek vítima Elizardo Cardoso Mandas, iha suku Beiseuk, Postu Administrativu Tilomar, Munusípiu Covalima, iha Kuarta kalan (01/05/2024) nune’e Fundasaun Mahein FM Husu atu Kria Regulamentu ida mais Rigorozu ba Servisu Nasional Intelingensia.
Diretor Ezecutivu Fundasaun Mahein Fundasaun Mahein Nelson Belo hateten, Servisu Nasional Intelejensia SNI atu regula no bele Kelebra Informasaun ho lolos no atu lalika pratika agresaun Fizika, bainhira halo agresaun Fizika ne’e konsidera Violasaun.
“Inteligensia hanesan SNI ne’ebe mak destaka iha baze sira tenke hetan Regra internal ida ne’ebe mak regula sira atu oinsa atu bele manobra, infelitrasaun,oinsa halo manifestaun ida ne’ebe buka ka kebra Informasaun, agora atu halo agresaun Fizika bele akontese maibe ba asuntu saida lai, sei asuntu ida ne’ebe la nesesariu tanba ne’e mak tarefa servisu ne’e fahe tia ona katak tarefas servisu ida ne’ebe ba buka informasaun no analiza informasaun, kuandu ba halo agresaun fizika ba iha ne’ebe mak laiha ka laos pertinente atu ita iha informasaun ida ne’e ita bolu violasaun”dehan diretor FM Nelson Belo, iha Programa TVE fokus (06/05).
Diretor ne’e afirma, kada estadu iha rai hotu atu halo instituiliza ema ne’ebe mak treinadu husi aspeito oi-oin ne’ebe mak iha liga ba oinsa fornese informasaun neebe mak kredivel bazeia ba koleksaun data analiza ne’ebe mak sira bele foti husi analiza no eventu sira ne’ebe mak hare husi atividade sira.
Nia haklean, iha Aspetu primeiru mak hanesan politiku no segundu mak operasional ba militar sira no polisia ho assuntu sira ne’ebe mak iha ligasaun konaba seguransa sira nia ligasaun konaba defesa iha mos ligasaun ho politika hanesan politika ekonomia nian ne’ebe mak persija ita atu hare no politika konaba dezastre naturais, negosiu estranjeiru,maritima politika sira iha ligasaun konaba dadus informasaun neebe mak sira kolekta.
Nia hatutan iha Servisu nasional Inteligensia SNI ne’e mistura katak tanba iha mos sivi, iha mos polisia, iha mos militar maibe daundaun ne’e iha SNI sedauk iha regra internal ida atu atu regula membru polisia ho militar sira ne’ebe mak iha kilat sira ne’ebe mak deska iha SNI ne’ebe mak lori kilat ne’e regulamentu sedauk iha.
Diretor ne’e mos hatatan ita iha lei atu uza kilat maibe iha mos regra interna ida ne’ebe mak regula kona-ba meus uza kilat ne’e.
Nia hatutan Kazu iha área Salele, Postu Administrativu Tilomar, Munusípiu Covalima, Uza kilat tanba iha SNI rasik sedauk iha iha Regulamentu interna ida atu regula ba militar sira be’e mak uza kilat hodi servisu hanesan Inteligensia.
“Se kazu suai ne’e nesesariu militar bele uza kilat maibe kuandu laiha regra internu tanba sa nia uza kilat ? Iha SNI laiha Regra interna no iha Deit utilizasaun Despaisu ne’ebe mak hatun de’it ba iha membru ka mikitar sura ne’ebe mak inklina an iha SNI, tanba ne’e sei la iha Regulamentu nune’ebe membru sira bele fase liaman tanba regra interna ne’e laiha”. Hateten nia.
Diretor ne’e mos esplika Interfensia hanesan ema sira ne’ebe mak hatene atu intende atu analiza no matenek atu Komprende ba asuntus sira ka problema ruma no asegura eventu sira ne’ebe pozetivu no negativu sira inklui eventu Kriminál sira no Eventura hirak ne’ebe mak relasiona ho Estadu.
Tanbe Inteligensai hanesan Ema sira ne’ebe mak treinadu kona-ba Aspetu oinoin liga liu ba iha Fornesimentu informasaun sira ne’ebe mak kredivél bazeia tuir koleksaun data analiza Sevisu Nian.
Alende ne’e mos Tuir Konstituisaun RDTL, Artigu 147, kona-bá Polisia no Forsa Seguransa sira, iha alinea 2, katak, prevensaun kriminál tenke hala’o ho respeitu bá direitus umanus. Maibé, haree bá aktu atuasaun ne’ebé komete hosi pesoál SNI ne’e viola ona regra sira hatuur iha lei inan. Tanba ne’e, Rosário Doloroso, husu bá ministériu defeza no instituisaun FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) atu asume responsábilidade bá atuasaun brutalizmu pesoál SNI ne’e hodi prosesa tuir dalan legál.
