Tve-t Lautem (04/06/2024) – Be’e matan natural Ida ne’ebe lokaliza iha suku Lore 1 postu Administrativu Lore Munisipiu Lautem, hanaran Humina husi Uma lisan Chayloro ho nia matak malirin no fresku ho tudak maka’as, sulin iha tempu udan no bai-loron hodi fornese be’e mos ba komunidade Sira hodi konsumu ba nesesidade baziku desde tempu uluk to’o ohin loron.
Komunidade Sira ne’ebe konsumu Be’e matan humina Mai husi Aldeia rua hánesan Aldeia Bailana ho Horolata maibe bainhira sistema kanalizasaun iha tempu bai-loron naruk falla entaun Komunidade husi parte Maluru mai asesu Hotu be’e Mo’os husi be’e matan humina Tamba ne’e Lia nain Sira garante tempu mudansa klimatika ba bai-loron naruk be’e refere nafatin forsa Maske ho Volume bee ne’ebé mak tun neneik maibe bee nafatin iha no la maran.
Tuir istoria ne’ebe haktuir husi Lia Na’in Postu Lore Cesar Urbanu Henrique Konta, iha tempu uluk Bainhira bee susar tebes iha suku Lore 1, maibe iha bee matan Kiik Ida ne’ebe Hetan husi feto ida iha uma lisan Chayloro Hafoin bee na’in natureza husu Troka ho feto ne’e nune’e bele Hetan no konsumu bee matan refere, nune’e momentu ne’eba Sira halo tuir lisan hodi Hetan bee refere too ohin loron, no hanaran bee matan ne’e humina signifika bee ne’é mai husi ema.
“Bee humina Mai husi Uma lisan Chayloro Nia jerasaun Sira Mak hetan bee Ida ne’e, tempu uluk beiala Sira Ami Nia bee la iha, Sira buka bee tenke ba to iha rai ida nran amalutu Sira lori aí Mak na kuru bee, au naruk ne’ebe Ita taa tiHa Mak Sira feto mane lori ba kuru bee iha amalutu.Bainhira Sira ba kuru bee iha Ne’eba Sira Nia oan feto ida maka Hela iha Uma, Nia labele sai Tamba uluk iha temlu beiala Sira feto foinsae labele sai Nia tenki iha Uma Laran Entaun Nia kontrola Deit sasan Sira ne’ebe Mak iha Uma laran. Bainhira Sira Kuru bee lori Mai Rai tiHa Balu iha au ninian atu nune’e Nia inan Sira ba kuru Mai tau Tan. Maibe iha Nia asu ida ne’ebe Mak lao loron manas los tiHa ona Entaun Nia ba Haris tiha iha bee humina Entaun momentu neba Nia Mak Hetan tiha bee nee, Tamba iha ne’eba Mesak duut Laran no bee iha neba Ema la Hetan Tamba bee ne’e husi kuak mak Mai, Entaun Nia nain natureza nian iha neba hánesan penjaga iha ne’eba”, hatuir Lia Na’in Cesar Urbanu Henrique, Lore (31/05).
Cesar haktuir Bainhira Nia asu Fila ba uma ho kondisaun ne’ebe bokon Foin haris nune’e Nia hakfodak no buka tuir asu nee to’o hetan Be’e matan refere
“Entaun depois asu né fila ba uma Nia oan feto Hetan tiha ona asu née bokon hánesan foin Haris no Nia hakfodak dehan asu née la iha né Nia Haris bokon tiha ne’e iha ne’ebe Tamba inan aman Sira buka bee dook los. Entaun Ita halo oinsa hodi Hetan bee nee. Entaun Nia halo katupa depois ense ho aí lahuk Ubá katupa Laran leão ba asu Nia kakorok depois Nia hare Deit asu née atu ba ne’ebé, entaun lakleur asu née Fila fali atu ba haris entaun Nia lao tutuir deit asu ne’e entaun too duit Laran asu née ba Haris tiha iha neba signifika bee iha Ne’eba. Entaun momentu Ne’eba iha bee nain natureza mos iha Ne’eba no husu na feto ne’e Dehan o Mai halo saída, entaun feto hatan hau mai tamba hau Nia asu Mai Hetan tiha bee ne’é, entaun bee nain ne’e hánesan Mane Ida ne’ebe Oin Furak no hatan ba feto né dehan se hakarak bee karik no hakarak o Nia inan aman no Maun Sira ba buka bee dook entaun bee Mak né Hela se o Nia imam aman Sira Mai Mak o hatete Dehan katak o Mai ho bee ne’é ENtaun bee Hau entega ba o Nia Aman Sira atu kuru maibe se o hakarak”, Nia Dehan.
“Entaun Nia Fila nonok no ba tiha Uma no Nia aman Sira lori bee Mai ona. Maibe feto ne’e Hariss tiha ona, entaun Nia aman Sira too Mai ho hírus na Nia dehan o Hela Deit iha uma nusa mak o hetan tiha bee ne iha nebe mak hodi haris nonok Deit. Maibe Nia hatan ba Sira dehan imi tur tiha Mak Ha’u hatete ba imi se Wainhira imi Dehan ne’e diak bee nee besik hela ita, Entaun Nia aman Sira nonok Tiha hotu no husu bee iha ne’ebé, Nia Dehan bee Besik Hela iha nee Tamba Hau tuir ona asu née no Hetan ona bee,maibe main natureza nee hatete katak teoka Hau ba HO bee nee entaun bee hela ho imi maibe imi maun alin sira nee hakarak hotu entaun Hau ba. Entaun kalan ne’e Sira bolu malu tur Hamutuk Hodi koalia Kona ba bee ne’e, entaun Nia maluk Sira hateten Ita Nia feton nee Mesak Deit Rua karik bele maibe Ida nee feto ida deit nee Ita né hanusa. Maine Hafoin Sira hanoin katak bee neebe durante né Sira Kuru dook Liu, entaun Sira hotu hakarak katak la buat Ida naran katak bee nee Hetan tiha ona no fo Deit Ita Nia oan feto né hánesan istoria Ita nian”
“No husu tuir fali feto né Dehan katak o atu ba Maibe atu ba ho saída, Nia hatan dehan se imi hakarak hau ba Tenke lori fahi mean Ida ho foos mean tais maka Hau ba no Hau ba Moris Deit Laos mate entaun Sira mos hakarak no determina loron entaun loron mês too tiha Sira buka tiha sasan hirak ne’ebe Presija no tais tau tiha iha bote hodi akompanha Nia oan feto ne’e, Entaun nia ba Foin tun iha pas bee sulin nian nee, Anin no udan boot entaun Derepente ba Tama tiha ba bee matan ne’e feto ne’e lakon natural Deit hamutuk HO sasan ne’ebe Mak oferese no bee mos iha Hahu kedas husi tempu ne’eba”, dehan.
Na’in ba bee matan Humina Carolino da Silva Esplika, fofoun bee ne’e mosu Altura ne’eba bee nee lulik teb-tebes kuandu ba iha ne’eba ita koalia arbiru bele sai bulak i dalaruma ita fila mai hetan buat att. Mais komu iha mudansa misionariu sira mai iha ne’e iha ema portuges sira mai halo kompania entaun padre balun mai fo bensan tiha atu hamenus nia manas entaun komesa agora ita hotu hotu aproveita.
“Depois bee nee desde uluk kualker ema labele book, mais tanba okupasaun Indonesia entaun obrigatoriamente sira mai halo kanalizasaun ba iha area “Lori” area tasi ibun entaun sira Chor tiha ninia bee dalan ne’e ne’e mak fó impaktu ba uma kain ida Husik uma lisan chayloro nia oan nain tolu monok (Koalia la hatene) depois de ita ukun an aman husi oan nain tolu ne’e ba baku rahun tiha Chor semente ne’e mak foin nia oan nain rua maka ko’alia hatene Fali maibe la normal, tanba ne’e mak iha 2014 nian sae mai CVTL ho NGO internasional ida mai halo kanalizasaun maibe hatene ona tanba ukun an sira sempre husu nia prosesu ne’e oinsa liu husi bee nain sira autoriza mak foin halo entaun nia impaktu laiha ba bee nain, mas indonesia nia tempu obriga ne’e maka nia impaktu ba ba bee nain nia oan nain 3 sai monok tiha. Be’e matan ne’e nia nain husi uma lisan ChayLuro maka hein no ami mos hanesan maualin mak tau matan hotu ba bee matan ne’e, Wainhira mosu bai-loron naruk be’e ne’e nafatin iha la maran maibe nia forsa maka menus uituan mas kualkér tempu be’e ne eziste nafatin Tempu CVTL mai kanaliza be’e tanba ita ukun an ona hotu hotu respeita malu ona ema mai tenki liu husi Suku liuhusi aldeia depois bee matan nia nain sira husi uma lisan ne’ebe tenki ba halo koordenasaun no halo tuir lisan ne’ebé beiala sira husik hela mak foin iha autorizasaun husi bee nain maka tekniku sira servisu entaun laiha impaktu”, Nia Konta.
Xefe Suku lore 1 Abílio Amaral hateten, tempu uluk kedas eziste kulturá tara Bandu, naturalmente uma lisan ida-idak, no husu Komunidade Sira Tenke iha obrigasaun proteje no kuidadu ai-horis ne’ebe Iha Bee matan.
“Iha tempu uluk beiala Sira eziste tiha ona Kona ba Tara Bandu no Lore Mai ho Nia kulturá rasik nune’e iha ne’eba Ita la Presija konserva naturalmente Nia existe ho Nia kulturá rasik parte Uma lisan ida-idak ne’ebe pertense ba bee matan ne’eba Entaun Nia iha obrigasaun proteje no kuidadu bee ne’é atu nunee bele eziste nafatin iba tempu naruk Nia naran no Ami sempre fo hanoin bebeik ba komunidade Sira katak Maske bee ne’é Mai husi lisan Ida Ka Rua nian maibe Ita Nu’udar Komunidade neebe Mak konsumu bee ne’é Tenke kuidadu bebeik atu bee Nia ezistensia nee bele kontinua ba Timan naruk Nia Laran nune’e hodi fornese ba Ita Sira ne’ebe Hela Besik bee ne'”, dehan Líder komunitaria Abílio Amaral.
Enkuantu Iha Sorin seluk na’in ba Be’e Matan Mulina Aparício de Jesus hateten, Komunidade Sira iha aldeia refere fiar kulturá desde uluk Kona ba Tara Bandu hodi labele tesi ai horis nebê Besik bee matan nune’e bee la Maran iha tempu bai-loron naruk.
” Ai horis sira ami mak kontrola no ami jerasaun sira mak labele estraga deit, tanba ita estraga aban bain rua tuir Ciénsia sei afeta ba bee matan sira bele menus ou bele maran. Uluk ami mai kuda Ai Hanek iha bee matan ne atu kontinua hakiak be’e no Bee matan ne’e kanaliza ba Aldeia tolu Mak hanesan Horolata, Maluru no Otcho-Tchao kuaze uma kain atus tolu resin no total populasaun rihun resin mak asesu bee ne’e. Iha ne’e tara bandu desde tenpu beila sira tara bandu ona, ita kaundu tama ema nia fatin ita labele taa ai arbiru atu nu’u deit mos soe hela iha ne’e ema lafoti tanba ne’e ema ida-idak ninian ona, lolos ne’e tara bandu ne’eita labele halo tan ona. Tanba uluk ita nia avo sira ne’e iha atara bandu ona ema nia sasan ne’e labele foti arbiru no komunidade iha ne’e fiar metin ona tara bandu no ami iha ne’e sei fiar metin fetosan umane sempre husu malu molok foti buat ruma”, dehan Nain ba Be’e Mulina.
Kulturalmente desde uluk Komunidade Sira fiar kulturá tara bandu hodi la tesi ai arbiru Besik iha bee matan, tanba iha fiar ida katak bainhira ita tesi iha ne’eba hanesan hali, katak wainhira ita tesi sira ne’e bee nain sei semo ba fatin seluk.
Hafoin Timor- leste ukun an komtinua elabora tara bandu, tara bandu ne’e barak inklui protesaun ba bee, protesaun ba ema nia plantasaun, ba Area protejida ba oho aminal fuik sira hotu hotu iha laran.
Enkuantu kulturá tara Bandu ne’e Tara bandu ne’e komunidade sira respeitu maibe iha komunidade balun ladun respeitu tara bandu ne’e, maibe parte autoridade lokal servisu hamutuk ho Guarda Floresta Kosteiru sira, PNTL sira ho Konsellu Polisiamentu Komunitaria sira hodi halo sensibilizasaun atu nune’e Komunidade Sira iha konsiensia hodi labele tesi ai arbiru iha bee nune’e bee nafatin eziste Bainhira akontese Mudansa klimatika hánesan bailoron naruk.
Entratantu dadaun nee komunidade Sira asesu bee MOS husi bee Matan Lima mak hanesan Humnina, Moelina, Supalira, Dualira no Mahalira.
Postu Administrativu Lore, Suku Loré I kompostu husi Aldeia lima mak hanesan, Tchai, Titilari, Maluro, Otcho-Tchao, Orolata no Vailana total uma kain 841 ho nia populasaun 3723 kompostu husi mane 1865 no feto 1863.
Informasaun hirak ne’e jornalista sira hetan liu husi Atividade Media Tour ne’ebé realiza husi Asosiasaun Jornalista Timor-Leste(AJTL) kolabora ho OXFAM iha Timor-Leste no hetan fundus husi OXFAM iha Hongkong.
