Tve-t, Abu Dhabi, 25 Fevereiru 2024 – Liu husi Serimónia abertura Konferénsia Ministerial OMK ba da-13 (MC13) iha segunda-feira ne’e, adezaun formál Timor-Leste nian ba Organizasaun Mundiál Komérsiu (OMK), ne’ebé marka nasaun primeiru ne’ebé tama iha organizasaun ne’e iha tinan ualu nia laran.
Timor-Leste hakat pasu boot ida iha ninia dezenvolvimentu ekonómiku liu husi formalmente sai membru ba Organizasaun Mundiál Komersiu (OMK) iha semana ida-ne’e. Anunsiu ne’e hala’o durante Konferensia Ministeriál OMK ba da-13 (MC13) ne’ebé hala’o iha Abu Dhabi.
Iha diskusaun meza redonda ne’ebé modera husi Prezidente Republika José Ramos Horta, Governadór Banku Sentrál Helder Lopes, no lider Timoroan sira seluk hodi esplika kona ba oportunidade no dezafiu sira ne’ebé nasaun ne’e hasoru hafoin adezaun. Sira hetan akompañamentu husi reprezentante sira husi OMK, Xina, Portugal, no Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN) ne’ebé iha interese ba prosesu adezaun Timor-Leste nian.
Iha nia diskursu, Diretor Jeral OMK Okonjo-Iweala nota atinjimentu ba adezaun Timor-Leste no Comores nian, hodi lori membru OMK ba nasaun hamutuk 166. Nia mós ko’alia kona-ba dezafiu globál sira hanesan inflasaun ai-han, funu iha Ukrania no kresimentu ekonomia boot sira ne’ebé la’o hakdasak, hodi dehan katak “MC13 ne’e sei sai dezafiu ida.”
Prosesu adezaun ne’ebé lalais iha tinan tolu nia laran sai hanesan ezemplu ida ba nasaun sira seluk ne’ebé menus dezenvolvidu. Maibé, oradór sira subliña katak adezaun mak sai hanesan pontu inísiu. Servisu lolos foin hahú dadauk hodi armoniza Lei sira, fasilita komérsiu, diversifika ekonomia ne’ebé la’ós de’it mina no gás, kombate korrupsaun, dezenvolve infraestrutura, no negosiasaun bilaterál sira.
Atu orienta tinan hitu tuir mai, governu halo ona vizaun no dokumentu estratéjia detalladu ida kona-ba pos-adezaun. Identifika ona área prinsipál hitu ba asaun no dezafiu espesífiku 31 ne’ebé sei rezolve iha tinan 2031. Ministériu ida-idak sei iha pontu fokál ne’ebé superviziona husi Sekretariadu Post-Asesu ne’ebé lidera husi Vise-Primeiru-Ministru no Asuntu Ekonómiku Francisco Kalbuadi Lay.
Sekretária OMK, liuhusi Divizaun Adezaun, no Sentru Internasionál Komérsiu (ITC) hato’o ona sira-nia vontade atu kontinua fó apoiu ba Timor-Leste iha prosesu pos-adezaun ne’ebé hahú daudaun, inklui kontinuasaun negosiasaun bilaterál ho nasaun membru OMK sira seluk.
Iha debate ne’e nia rohan, partisipante sira afirma fila-fali katak “serimónia adezaun ne’e la’ós sai nu’udar objetivu ikus, maibé nu’udar pontu inísiu husi prosesu tomak ne’e nia inísiu.
Serimónia ne’e hala’o iha Abu Dhabi no partisipa husi lideransa OMK nian, dignitáriu sira no Ministru liu 150, inklui diskursu sira husi Prezidente MC13, Dr. Thani bin Ahmed Al Zeyoudi husi EAU, Prezidentes Timor-Leste, José Ramos-Horta no Prezidente Comores, Azili Assoumani, no mós Diretór-Jerál OMK nian, Ngozi Okonjo-Iweala.
