Tve-t Australia, Kinta feira(07/03/2024) – Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão konsidera simeira Asossiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN) Austrália ne’ebé selebra tinan 50 (1974-2024) atu fortifika liu tán lasu amizade, solidaridade no unidade no respeita malu entre pais membru sira hodi kontinua hamutuk hadia dezenvolvimentu ekonónomia no investe ba rekursu umanu sai prioridade atu forma lideransa foun iha futuru.
“Simeira ASEAN-Austrália ne’e hanesan reflesaun ida kona-ba saida maka akontese ona, e saida maka sira hakarak atu halo ASEAN no Austrália bele servisu hamutuk nafatin ba too tinan 50 mai tan no ASEAN hare katak, iha programa barak Austrália apoia sira no agora ba oin Austrália konsentra atu apoia makas iha regra no irarkia ne’ebé ASEAN estabelese ona,” dehan PM Xanana ba jornalista, hafoin partisipa simeira ASEAN-Austràlia iha Centru Convensaun- Melbourn, Austrália.
Xefe Governu Xanana agradese mezmu Timor-Leste hanesan obserbadór no partisipa iha simeira ne’e hodi rona esprensia hosi lider ASEAN sira ne’ebé tau hanoin tuir Austrália atu fó prioridade ba investimentu rekursu umanu, koopersaun iha setór negosiu no ekonomia, servisu hamutuk iha área defeza, seguransa tasi no área prioridade seluk tan.
“Ita agradese, tanba kona-ba ASEAN, Austrália prontu atu apoia ba iha hanoin komunidade ASEAN iha área rekursu umanu, depois mak haree ba ekonómia sosiál, edukasaun, saúde no programa barak ne’ebé sira halo ona no sei kontinua nafatin. Tanba ita Timor-Leste aprende hodi rona rai seluk nia esprensia hodi husu kooperasaun ne’e bele la’o di’ak liután iha tinan mai ne’e,” tenik PM Xanana
Xefe Governu Xanana apresia iha simeira ne’e, lideransa ASEAN sira mós toka konflitu ne’ebé akontese iha nasaun Myanmar, Israel, Palestina, Ukrania no Rusia presiza atensaun makas hosi lider mundiál ASEAN no apoia hosi Organizasaun Nasoes Unidas (ONU) atu solusiona hodi hapara funu hodi evita povu no labarik ki’ik labele mate no sai vitima bebeik harii dame no harii estadu ida metin ba oin.
“Importante tebes, lider mundiál tenki hakas aan liu atu halo dialogu iha fatin sira ne’ebé sei mosu funu, no poder boot sira iha nasaun ida-idak, favor ida imi ko’alia ba malu ba hodi evita problema, tanba ita haree Palestina ho Ukrania, Israel, Palestina no krize iha Myanmar ninian, ita mós lakohi iha Asia Pasifiku labele hetan problema funu, tanba seguransa estabilidade, hotu-hotu kumprimitidu respeita malu garante seguransa, estabilidade no pas hodi ita bele kria klima ida atu permite dezenvolvimentu ekonómia iha ASEAN nian,” dehan PM.
Iha fatin hanesan, Primeiru-Ministru Austrália, Anthony deklara Austrália sei kontinua servisu hamutuk atu hadia dezenvolvimentu ekonómia no kapasitasaun ba foin sa’e sira atu sai lider di’ak ida nasaun ASEAN.
“Austrália iha komitmentu atu servisu hamutuk ho pais ASEAN tomak hodi harii dame iha ita nasaun ida-idak ho konfiansa no transparansia ba malu atu hetan moris armonia,” dehan PM Austrália Anthony Albanese.
Simeira ASEAN Austrália ba ohin loron foka área prioridade haat ne’ebé sai mata dalan ba susesu iha futuru maka, kooperasaun iha àrea negosiu no investimentu, kooperasaun iha setòr maritima, tranzisaun iha iklima no ejerjia ne’ebé moos no prepara lideransa ne’ebé foun ba futuru.
Tema haat ne’e sai nu’udar deklarasaun importante no prioridade ba simeira Melbourne ne’ebé sei implementa hodi fó susesu ba atividade negosiu no investimentu ne’ebé forte, no iha responsabilidade atu fiar ba malu iha servisu maritima nian no prepara lider foun ba nasaun idak-idak.
Dadaun ne’e, Austrália apoia fundus hamutuk Milliaun $2 hodi harii no dezenvolve investimentu iha Asia pasifiku no. tuir dadus, investimentu Austrália ho ASEAN iha tinan 2022 hamutuk milliaun $307 liu.
Iha fatin hanesan, Prezidente Rotativa ASEAN no Primeiru-Ministru Repúblika Povu Loas, Sonexay Siphandone, agradese tebes hodi lidera simeira Austrália-ASEAN ba dala-50 ne’e sei fortifika liután kooperasaun nasaun ASEAN hodi kontinua fotalese relasaun di’ak hanesan parseiru, amigu no nasaun viziñu sira iha regiaun ASEAN.
Nia dehan, Laos orgullu sai parseiru forte no kleur ho Austrália iha relasaun ne’ebé rai rua harii hosi prinisipiu respeita malu, komprende ba malu no servisu ne’ebé solidu.Loas no Austrália sei kontinua servisu hamutuk hodi haforsa kooperasaun bilaterál ne’ebé estabelese ona hodi fó susesu ba kooperasaun bilaterál tuir pilar haat ne’ebé Austrália deklara ona.
Nu’udar uma na’in ba ASEAN, Laos agradese hodi bolu atensaun ba pais hotu -hotu servisu hamutuk foka área prioridade hirak ne’ebé tama iha agenda ASEAN nian.Primeiru-Ministru Repúblika Povu Loas, Sonexay Siphandone hatutan, estratezia ekonómia pais ASEAN-Austrália sei kontinua to’o 2040 importante tebes ba pais no povu ASEAN tomak.














