banner 928x800

Fretilin Preokupa Problema Lixo Iha Kapital Dili Kontinua A’as

 

Tve-t Dili, Tersa -Feira (19-03-2024) – Liu husi intervensaun politika iha Parlamentu Nasional bankada opozisaun Frente Revolusionaria Timor-Leste Independência (FRETELIN), hato’o preokukasaun liga ba kona-ba problema lixo iha Dili laran. Lixo ne’ebe namkari iha Dili laran hanesan problema higiene ida ne’ebe implika ba poluisaun ar iha kapital Dili no ikus mai hamosu problema ba  saude hanesan moras respiratórias no iha tempu udan lixos bele sai mos kauza ba moras dengue.

Deputada Maria Angélica Rangel Esplika, Iha fulan kotuk iha hotu hare no hasoru kareta nebe tula lixeiros husi Portu Dili hodi  tau iha Kaikoli, iha rai nebe Governu atribui ona ba Escola Portuguesa de Dili atu konstroi eskola.

“Nu’udar feto, ami hakarak kongratula eis Prezidente Autoridade Municipio Dili, Guilhermina Ribeiro ho nia equipa ba dedikasaun no esforsu tomak hodi responde ba ita hotu nia halerik. No hein katak atual Prezidente Autoridade Municipal nebe mak foin simu posse bele fo mos kontinuidade ba rezolve problema lixo. No entantu, too agora seidauk halo distribuisaun ba lixeiros hirak nee no ida mak sai preokupasaun ba populasaun sira kestiona”, Dehan Deputada Maria Rangel iha PN (19/03).

Iha DECRETO-LEI N.º 3 / 2016 de 16 de Março  kona-ba ESTATUTO DAS ADMINISTRAÇÕES MUNICIPAIS, DAS AUTORIDADES MUNICIPAIS E DO GRUPO TÉCNICO INTERMINISTERIAL PARA A DESCENTRALIZAÇÃO ADMINISTRATIVA   (Nebe mak hetan ona alterasaun iha IX Governu liu husi Decreto lei no. 84/2023 de 23 de Novembro).

Iha artigo 11° laiha alterasaun no sei mantein nafatin competencias nos dominios da agua, saneamento e ambiente liu-liu iha numero 1 alinea j) hateten nune: Artigo 11° no. 1) al. J) Estudar, desenvolver e gerir sistemas de recolha e tratamento dos resíduos sólidos nos aglomerados populacionais;

Iha numero 2 husi artigo nee hateten mos katak:

O exercicio das competencias previstas no numero 1) depende da celebracao de contratos interadministrativos entre os membros do Governo responsaveis pelas obras publicas, pelo ambiente e pela administracao estatal e os presidentes das autopridades municipais, homologados pelo Primeiro-ministro sob a forma de diploma ministerial.

Iha numero 3 husi artigho nee hatete tan katak:

Os contratos interadministrativos previstos no numero anterior incluem o plano de formacao dos recursos humanos que desempenham funcoes nos servicos municipais de agua, saneamento e ambiente.

Bankada Fretilin mos husu ba Governo bele fo biban ba empresa sira hodi halo aktividade ekonomika iha área resiklajen, iha biban seluk mos bele kria kondisaun ba koperativa sira atu halo mos resiklajen.

Atu materializa ideia sira ne’e ami hanoin katak ita tenki kosidera resiklajen hanesan politika publika ida. Hanesan descreve ona iha DECRETO-LEI N.º 2/ 2017 de 22 de Março APROVA O SISTEMA DE GESTÃO DE RESÍDUOS SÓLIDOS URBANOS, iha Artigo 7º Resíduos Valorizáveis liu-liu iha numeu  1. Consideram-se resíduos valorizáveis todos os que são passíveis de recolha seletiva e cujo resultado principal seja a sua transformação, de modo a servirem um fim útil de acordo com a tecnologia existente no mercado e a garantia do seu escoamento. 2. Constituem tipos de resíduos valorizáveis, os seguintes: a) Embalagem: produto feito de materiais de qualquer natureza, utilizado para conter, proteger, movimentar, manusear, entregar e apresentar mercadorias, tanto matérias-primas como produtos transformados, desde o produtor ao utilizador ou consumidor, incluindo todos os artigos descartáveis utilizados para os mesmos fins;

Bankada Fretilin konsidera lixo mos sai ona hanesan problema nacional, tamba ne’e presija iha asaun ida iha nível nacional iha ne’ebé envolve ema hotu nia partisipasaun, kabe ba Governo kria kondisaun atu hetan envolvimentu ka partisipasaun no kontribui diak liu ba redusaun lixo iha Timor-Leste,no estabelese mekanismus ekonomikos no legais sira para bele iha economia sirkular iha rai laran hodi reaproveita produto sira ka fo fali vida foun ba produto sira.

“Hare ba falta de konsiensia husi populasaun sira hodi soe lixu arbiru deit maka nesesita esforsu iha konsiensializasaun, edukasaun ka fahe informasaun liu husi mekanismu oin-oin atu bele halo redusaun ba lixu. Quantidade lixo boot tebes ne tamba populasaun sira konsumu produto barak liu maka  produto sira ne’ebé descartáveis ka uja dala ida soe kedas, por ijemplo hola be’e masa kiik ida hemu hotu soe kedas massa ne’e, hola sasan ida sai husi loja uja sasan ne’e no plastik hodi tau sasan ne’e soe kedas,  labarik sira uja brinkeidu dala ida deit soe kedas tamba aat ona”, Nia salienta.

Medidas konkretas maka tau kaixote de lixo barak no  fo biban ba populsaun sira atu soe lixu sira iha fatin lixo ketak ketak; kalen ketak husi surat tahan, plastiku, vidru, besi, lixu organik no não resiklavel sira, atu nune’e fasilita rekolla lixo no ajuda resiklajen tamba iha ona separasaun de lixo.

Ho Nune’e Governo tenta atu diminui problema inundasaun iha Díli laran hanesan konstrusaun ba esgoto ne’ebé maka daudaun lao hela iha Rotunda Presidente Nicolau Lobato, maibe tuir observasaun katak medida husi esgotu sira ne’e kloat ka ladun luan, sera que ida nee bele akomoda bee ka udan been ho quantidade boot? Tamba ita hare ona katak kausa ida husi inundasaun 4 de Abril mak esgoto nebe konstroi iha tinan hirak liu ba kiik no laiha kapasidade atu simu kuantidade bee ne’ebé bo’ot tebes.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *