Tve-t,Terxa feira(26/03/2024) : Dili – liu husi deklarasaun bankada opozisaun FRETILIN Antonio Bianco .Greater Sunrise nu’udar kampu minarai ne’ebe deskobre husi kompania Woodside iha tinan 1974 infelizmente, seidauk desenvolve too ohin loron.
Bainhira Timor-Leste restora nia independensia, Primeiru Governu Konstitusional konsidera Greater Sunrise nu’udar kampu disputa ida hamutuk ho kampu sira seluk hanesan Laminaria-Coralina no Buffalo too Timor-Leste asina no ratifika Tratadu CMATS iha 2007.
Iha tinan 2017, Timor-Leste ho Australia aseita malu atu termina Tratadu CMATS hafoin Timor-Leste notifika Australia iha 2013, nune’e, fo dalan ba rai rua ne’e atu negosia statutu kampu Greater Sunrise inklui Tasi Timor nian ne’ebe konklui iha asinatura ba Tratadu Fronteira Maritima no Rejime Espesial Greater Sunrise nian iha 2018. Tratadu ida ne’e deside katak Australia iha direitu maizumenus 30% ba kampu Greater Sunrise.
Iha Trimestre ikus 2018, Governu sosa Participating Interest hosi kompania Conoco Philips no SHELL ho montante $650 miloens ho intensaun atu hafasil dada kadoras Greater Sunrise nian mai Timor-Leste. Maske nune’e, kadoras seidauk bele dada mai iha Timor-Leste, no iha ema balu hateten katak Fretilin mak perturba prosesu dada kadoras Greater Sunrise nian mai iha Timor-Leste.
Maibe bankada Fretilin hakarak atu alerta ba publiku katak, akuzasaun ne’e la loos no laiha onestidade atu ajuda povu hodi intende komplexidade loloos iha negosiasaun ba Greater Sunrise nian. Nune’e, Bankada Fretilin hakarak haloos informasaun sira konaba progresu Greater Sunrise nian hanesan tuir mai ne’e:
Tratadu Fronteira Maritima ne’ebe entrega 30% Greater Sunrise ba Australia halo tiha Timor-Leste labele deside mesak, maibe tenke rona preferensia Governu Australia nian. Nune’e, Fretilin husu hela ba Governu ida ne’e atu esplika mai, tanba sa mak ita manan ona Fronteira Maritima maibe labele manan Greater Sunrise hotu? Ita manan duni ka keta ita lakon hela, maibe obriga povu atu fiar katak ita manan?
Road Map ba desenvolvimentu kampu Greater Sunrise nian iha 2018 hateten katak Governu sei finalisa aprovasaun PSC & JOA iha Quarter Segundu- 2019, maibe iha realidade la iha progressu ne’ebe halo iha tinan 2019. Ate Junho 2020 mos plano ne la Atinjido.
Maibe iha momentu Governasaun Primeiru Ministru Taur Matan Ruak nian ne’ebe Fretilin faz parte, husi Jullu 2020 to 2023, iha progresu positivu lubuk tanba dokumentos esbosu Production Sharing Contract (PSC) no Joint Operating Agreement (JOA) sira kuase iha avansado maka’as. Purvolta de 80% husi termos legais sira iha Petroleum Mining Code (PMC ) no PSC hetan ona alinhamentu entre Sunrise Joint Venture (SJV) no Governo Australia no Timor-Leste.
IX Governu nia sevisu ne’e atu finalize restu 20%, maibe, to Marco 2024 ona mos dokumentos importante rua ne’e seidauk finalisa. Bankada Fretilin kestiona kapasidade ekipa trabalho iha Ministeriu Petroleum no Rekursu Mineral ba servisu ida ne’e.
Road Map ba desenvolvimentu kampu Greater Sunrise nian iha 2018 hateten katak Governu sei Finalisa aprovasaun ba Konseito Desenvolvimento kampu GSR iha Quarter Quarto- 2019, maibe ida ne’e mos la realiza too iha Junho 2020.
Depois de diskusaun no negosiasaun besik tinan 2, iha inisiu 2023 Oitavo Governo Constitusional liu husi TIMOR GAP suseso konvense SJV (Woodside no OSAKA GAS) atu iha alinhamento hodi bele executa estudu ba Konseito Desenvolvimento ho estudu ne nia foka atu konsidera importansia dada kadoras mai Timor-Leste.
Road Map ba desenvolvimentu kampu Greater Sunrise nian iha 2018 hateten katak Governu sei Atinji Field Investment Decision (FID) iha Quarter terceiro- 2021, maibe kontinua falha tanba Ministro Petroleum atual ne’ebe uluk sei presidente TimorGap falha atu jere plano inisio atu hetan uluk aprovasaun PSC & JOA no aprovasaun ba konseito desenvolvimento. Adisionalmente, ate mediu de 2020, seidauk iha estudu tekniku ida atu responde ba numero serto sobre reserva kampu Greater Sunrise, no seidauk iha mos estudu komersial ida atu konfirma katak kadoras Greater Sunrise mai Timor-Leste nee diak liu fali atu ba Australia.
Iha 2021, bainhira Fretilin viabiliza VIII Governu, TIMOR GAP konklui estudu tekniku Competent Person Report (CPR) hodi konfirma rekursu petroleum (2C Resources) iha kampu Greater Sunrise. Adisionalmente, TIMOR GAP executa estudu mais detailho ba subsurface no reservatorio kampu Greater Sunrise nian. Estudu ne importante sai nudar requerimento prinsipal ida atu bele hetan finansiamento ba projetu Greater Sunrise molak tama ba Field Investment Decision (FID) tuir padroes internasional. Infelizmente, jestor TIMOR GAP atual hapara tia estudu ne iha Outubro 2023, no estudu ne la konsege remata. Meius IX governo ne tau projetu GSR iha inserteja nia laran.
Road Map ba desenvolvimentu kampu Greater Sunrise nian iha 2018 hateten katak produsaun primeiro kampu Greater Sunrise iha Trimestre ikus 2025, maibe ida ne’e labele akontese tanba desde iha 2018 too 2020, laiha servisu ida ne’ebe Governu halo atu fo influensia ba atinjimentu ida ne’e. Ho servisu no estudu sira ne’ebe konsege halao iha jestaun TimorGAP iha era Fretilin viabiliza Governu iha 2023 no tuir best practice industry nian hatudu katak rasional liu mak produsaun primeiro kampu Greater Sunrise sei akontese iha entre 2028 no 2030, bainhira PSC no PMC ne’e asina iha tinan 2024.
Inserteza ba kampu Greater Sunrise ne’e mos mosu tanba IX Governu muda tun sae nia planu sira konaba projeitu Tasi Mane. Estudu sira ba futuru planta refinaria Betano no libertasaun rai iha futuru planta LNG iha Beacu konklui hotu ona, maibe IX Governu muda fali fatin sira ne’e ba fali Natarbora mak sei halo progresu desenvolivmentu Greater Sunrise nian sai naruk liu tan.














