Tve-t Dili, Kuarta–feira (27/03/2024) – Primeiru Ministru(PM) Kay Rala Xanana Gusmão akompaña hosi Ministru Petroliu no Rekursu Naturais (MPRN) Fransisco Monteiro hamutuk ho Prezidente Autoridade Munisipiu Lautem (PAM), Mélio de Jesus lansa ofisialmente emissaun ba lisensa explorasaun no avaliasaun ba minerais metálikus iha Munisipiu Lautem.
Iha Diskursu Primeiru Ministru kay rala Xanana Gusmão esplika, lansamentu ne’e nu’udar vitória ba povu no nasaun Timor-Leste hodi hahú hakat ba dezenvolvimentu hahú hosi Lautem.
“Ita hahú funu hosi loromonu ba Lautem no agora tempu dezenvolvimentu ita hahú fali dezenvolvimentu hosi Lautem, tanba ita hakarak implementa programa rua, ida hakarak hadia povu nia moris no rua ita hakarak dezenvolve rai ne’e hahú hosi peskiza sira ne’e,” dehan Primeiru Ministru Xanana liu husi diskursu iha salaun GMT, Lospalos (26/03).
Xefe governu fó lembra katak, iha Planu Estrateziku Dezenvolvimentu Nasionál (PEDN) 2011-2023 indentifika rikusoin rai leten iha Timor-Leste kompostu hosi fatuk, ahu, fatuk potásiu, sulfuriu, besi musan, dolemite, osan mean, osan mutin, fosfatu, masin, gás naturál, jesu, kromite, clay ceramik, maganesite, bentonite arjila, maganesa, marmore, rai henek boot, infiltrasaun mina, kobra, volastonite no rikusoin seluk ne’ebé ekipa jeolojia AMN sei sei buka nafatin iha kada munisípiu.
Atu proteje rikusoin hirak ne’e maka, governu prepara projetu lei haruka ba Parlamentu Nasionál hodi aprova ona lei kódigu mineru ne’ebé importante tanba bele asegura rikusoin sira iha rai leten no bele dada investidór sira mai iha Timor-Leste.
Xefe Governu rekoñese ohin loron, Timor-Leste sei moris dependensia ba osan fundu minarai hosi Kampu Greater Sanrise no bainhira Timor-Leste halo esplorasaun ba rikosin sira seluk iha rai maran bele ajuda ona hodi hadia no dezenvolve ekonómia Timor-Leste ba futuru.
Xanana reforsa tan, bainhira rikusoin hirak ne’e identifika tiha, ba futuru bele fa’an ba merkadu internasionál hodi hatama reseita ba estadu Timor-Leste hodi hadi’a povu nia moris.
“Kuandu ita faan produtu hirak ne’e osan bele tama mai ita nia rain, ita sei hadia povu nia moris, Atu lori dezenvolvimentu too povu iha suku aldeia hotu, IX Governu mós prepara ona planu dezentralizasaun poder lokál hodi munisipiu sira idak-idak prepara sira nia planu annual orsamentu no programa no administrasaun finansas hodi dezenvolve sira suku no aldeia”, Xanana argumenta.
Fatin hanesan, Ministru Petroliu no Rekursu Minerais (MPRM), Fransisco Monteiro hato’o agradese ba AMN ne’ebé hatutan servisu governu nian hodi hahú lansamentu ba lisensa ne’e.
“Ami agradese ba ita nia parseiru kompaña na’in rua nu’udar investidor boot, tanba ida ne’e hatudu sira nia fiar ba governu Timor-Leste hodi fó lisensa ba kompaña internasionàl sira seluk sei hakarak mai halo esplorasaun ba iha ita nia rain, tanba ita hahú lansaa ona ohin,” nia agradese.
Ministru Fransisco dehan, prosesu servisu ne’e sei lori tempu hodi halo indentifikasaun klean presiza rekursu no kompaña ninia interese hodi koopera ho governu hodi fasilita sira hala’o servisu identifikasaun hodi atrai investidor sira seluk.Governu tau nafatin esperansa ba autoridade suku, no povu sira inklui veteranus no lia na’in sira atu koopera hodi fó susesu ba kompaña sira hala’o servisu ho susesu.
Parte hanesan, Prezidente Autoridade Nasional Minerais (AMN), Rafael de Araújo informa sira sei kontinua koopera servisu ho governu no kompaña hodi hala’o servisu too prosesu esplorasaun.
Nune’e, Reprezentante Kompaña Estrella Resources Limited R.P,Chris Daws hato’o agradese ba konfiansa hosi Governu Timor-Leste hodi fó lisensa ba sira nia kompaña hamutuk holo estudu ba fatin hirak ne’ebé identifika ona.
“Ita hamutuk hasoru malu iha ne’e hodi hahú ita nia hanoin kona-ba saida maka rai ne’e iha. Iha tempu ne’eba too agora, ha’u husu boot Timor-Leste bele dezenvolve aan liu hosi lei ruma kona-ba kodiku mineral nian. Iha loron ida ne’e importante tebes hodi fó lisensa baa mi no ha’u orgullu tebes hamutuk ho kompaña parseiru atu ita komesa hala’o servisu iha kampu ida ne’e,” Chris Daws.
Nia sente orgullu, tanba durante vizita Timor-Leste hasoru entidade estadu Timor-Leste hanesan Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta no governu kontinua movitiva no suporta sira nia hodi hala’o servisu esplorasaun iha Timor-Leste.
“Ami agradese ba instituisaun estadu nian ne’ebé bolu ami mai hodi halo esplorasaun hanesan MPRM no AMN no institutu geologia sira no Kompana Murak Rai Timor hanesan ami nia parseiru di’ak atu servisu hamutuk,” nia agradese.
Kompaña Estrella Resources Limited R.P mós bolu ona Timoroan na’in tolu hodi hala’o servisu hamutuk no ba oin sei kontinua fó formasaun ba Timoroan sira seluk hodi kontinua halo estudu no futuru sira bele servisu ho di’ak.
Enkuantu Ministériu Petroleo no Rekursu Naturais (MPRM) no Autoridade Nasionál Minerais (ANM) sei koopera ho kompaña rua hanesan, Estrella Resources Limited R.P hosi Austrália no Peak Everest Mining,Lda hosi Timor-Leste maka sei hala’o servisu emissaun ba lisensa explorasaun no avaliasaun ba minerais metálikus.
Kompaña rua ne’e mós hetan serifikadu emissaun ba lisensa explorasaun ne’ebe entrega direta hosi Primeiru Ministru Xanana no Ministru Petrolu Fransisco Monteiro hodi hahú sira nia peskiza ba rikosoin Timor-Leste hanesan, fatuk magnese, mineralizasaun kobre sekundariu, mineralizasaun kobre-zinko, anfibolito, marmore, kalkario kolderosa no limetone kalkario maubisse.
Área ka jona Lautem ne’ebé identifika sei halo peskija maka, Postu Lautem Suku Euquisi, Daudere. Postu Luru iha Suku Afabubu no Wairoque no aldeia sira maka, Borubatu, Saquili, Dalarai, Luturo no fatin seluk tan.














