Tve-t, Segunda feira (22/04/2024) : Dili – Bankada Fretilin liu husi Parlamentu, solidaridade ba vitima eviksaun forsada tomak iha Dili laran, ne’ebé lakon sira nia hela-fatin, lakon fonte rendimentu, lakon dignidade no esperansa ba moris. Fretelin kondena atuasaun Governu nian ne’ebé la respeita dignidade ema nian, la iha sentidu umanidade no viola prinsipiu sira direitu umanu nian.
Bankada opozisaun ne’e konsidera Governu nia atuasaun hanesan fali ita tama iha ukun ditadura ho forma foun, la iha dialogu ho komunidade afetadu, la prepara kondisaun antes atu halo eviksaun, uza forsa exesiva, hanesan mobiliza Forsa Armada atu apoia hodi duni sai populasaun, la aviza antes ema hodi sai husi nia uma, sobu propriedade privadu sein notifikasaun no informasaun. Hahalok sira ne’e ita esprimenta iha deit ukun sira Ditadura nian, maibe ohin loron akontese iha ita nian rain.
Hanesan iha Ai-tarak laran, suku Kampung Alor, komunidade akonpaña husi autoridade local, Xefe Suku hodi ba loke konta bankaria hela, mak Sekretariu Estadu Asuntu Toponomia no Organizasaun Urbana ho ekipa, ba sobu ema nian hela fatin. Iha fali Bidau Santana, komunidade sira balun iha hela sira nia propriedade privadu mak governu sobu sira nian uma, la ho notifikasaun antes.
FRETILIN la kontra dezenvolvimentu sidade Dili nian, la kontra mos eviksaun ka realokasaun ba populasaun, bele halo, maibe tenki prepara uluk kondisaun ba sidadaun sira ne’e. Sira muda ba fatin ne’ebé foun, pelo menos mantein sira nia moris hanesan ho sira nia situasaun antes ne’e ka diak liutan, laos duni sai deit ho forma dura no desumanu hanesan agora halo dadauk ne’e.
Laos premeira vez mak Governu halo eviksaun ba povu iha sidade Dili, halo dala barak ona, maibe prepara kondisaun ba sira no pelo menos indemiza afetadu sira. Maibe IX Governu nia forma atu halo eviksaun ne’e, soin sala deit, laiha planu urbanizasaun ida atu orienta dezenvolvimentu sidade nian. Nune’e, hasai populasaun sira husi fatin ida, sira sei ba okupa fali fatin seluk no kontinua nafatin. Tanba laiha Planu Ordenamentu urbanizasaun Dili nian.
Iha primeiru Governu husik hela Planu Urbanizasaun Dili no Baukau kompletu, no Bainhira CNRT ba kaer fali ukun tau iha Gaveta. Iha VIII Governu husik hela planu ordenamentu Dili no Munisipiu balun, maibe ne’e husi VIII Governu, entaun ladiak hotu husik ba lixu. Nune’e IX Governu halo tuir deit sensasaun no bazeia ba gosta ka la gosta!
Evikasaun ne’ebé dadauk halo ne’e mos hatudu deit, Governu ida ne’e nia desorganizasaun no laiha kordenasaun. Ministru Obras Publika, liu husi Diresaun Estradas e controlo de cheias, hakarak halo luan Estrada iha parte Ai-tarak laran, antes vizita Sua Santidade Papa Francisco iha setembru, sira notifika afetadu no prontu atu indemiza. Komunidade mos kontribui hodi ba loke konta bankaria, maibe Sekretariu Estadu Toponomia no Urbanizasaun sobu dadauk ona ema nia uma antes konfirma ba Obras Publika, ho razaun simples dehan: loron ne’e mak nia iha tempu, loron seluk fali nia la iha tempu ona atu sobu. Problema Sekretariu Estadu nia tempu, ne’e mak sai fali razaun hodi duni sai ema la ho dignidade no soe deit ema nia sasan iha liur hodi la respeita povu nudar umanu ida.
Parte Bidau-Santana nian mos hatudu katak, komunidade balun iha surat arrendamentu husi estadu atu uza fatin refere, balun iha surat husi terras propriedade katak sira nia rai duni, Sekretariu Estadu Toponomia no Urbanizasaun la buka hatene antes no la koordena antes hodi duni sai deit ema husi ne’eba, ho forma lori mákina pezada sira atu harahun sira nia uma ne’ebe sira hari ho sira nian kosarben rasik.
Nune Fretelin kestiona Hahalok IX Governu Konstituisional, liu husi Sekretariu Estadu Toponomia no Urbanizasaun ne’e kontra Direitu umanu, lei sira Timor nian konaba direitu ba indemizasaun, no pontensia ba krime abuzu poder ka uzurpasaun poder husi entidade públiku. Bankada FRETILIN kondena hahalok sira ne’e no sei buka hodi defende populasaun afetadu sira nia Direitu no Dignidade.
Eviksaun forsada ne’ebé IX Governu halo dadauk ne’e sei fo impaktu ba aspetu oin-oin ba povu afetadu sira no Timor-Leste rasik.
Impaktu Ekonomia: Komunidade sira ne’ebé hetan eviksaun, maior parte mak negosiante, empreendedor, kria auto empregu no balun fó empregu ba ema seluk. Sira hotu mak autor ba dinamiza ekonomia informal. Hanesan, fa’an sasan, modo sira, roupa, loke ofisina dalan ninin, no seluktan. Sira aproveita espasu sira ne’e hodi buka moris ho dignidade hodi la tane liman ba estadu, sira kontribui ba redusaun dezempregu, liu husi auto empregu ne’ebe sira kria rasik. Sira iha rendimentu rasik, iha poder de compra, ajuda agrikultor sira nia produtu sai folin husi sira nian liman, halo osan bele sirkula oituan. Maibe Derepente ita hapara hodi la kria kondisaun, sira sei lakon buat sira ne’e hotu, sei hakotu siklu de vida ne’ebe sira iha tempu barak no ikus mai sira bele sai kiak liutan.
Impaktu sosial: labaraik sira husi familia afetadu nian balun sei lakon sira nia eskola tanba inan aman nia rendimentu la iha, sira balun mos sei lakon hela fatin ne’ebe fo mahon ba sira, nune’e sei hatun kualidade de vida populasaun nian, feto no labarik sei sofre liu iha situasaun sira eviksaun tanba sira mak vulneravel liu, ema kiak sei aumenta, labarik sira sei lori trauma ba sira nia moris ho destruisaun ba sira nia memória ho sira nia hela fatin, injustisa no exkluzaun sosial sei sai boot liutan.
Agora pergunta ba ita hotu atu reflete, liu-liu ba sira ne’ebé uluk arriska vida hodi hetan indepedênsia ida ne’e. Sá objetivu lolos mak ita defende iha luta ba Independênsia Timor-Leste nian? Se ita hare dokumentu no diskursu sira lider rezistensia nian dehan: Objetivu husi Luta ba Libertasaun ne’e mak hafoin Liberta Pátria ita sei Luta ba Liberta Povu. Ita la dehan hafoin ukun-an ita sei hari sidade. Se dezenvolvimentu sidade hanesan instrumentu ida ba Libertasaun Povu, signifika asaun hotu-hotu ne’ebé liga ba organiza no regulariza sidade tenki tau EMA/Povu hanesan sentru ba ita nia medidas sira. Laos tau fali povu iha risku no iha inserteza nia laran.
Bankada opozisaun ne’e mos fo lembra fali ita hotu ho Atual Xefe Governu Xanana Gusmao nia lia fuan, bainhira seidauk kaer ukun, hodi interven iha desizaun Tribunal nian ne’ebé tesi lia konaba disputa rai entre ema privadu sira, iha Becussi, Becora. Sr. Xanana Gusmao, kontra desizaun Tribunal nian hodi la husik autoridade judisiaria atu hala’o sira nia servisu, hodi dehan
“Estadu ne’e atu defende sé? Estadu ne’e iha tanba povu ne’e iha, povu la’os ema riku deit, povu mak sira kasian ne’e, … hau husu ba sira, sira duni tiha imi, imi ba hela iha nebe? La hatene!. Ne’e estadu saida mak ne’e, ita hetan ukun-an ne’e hodi halo saida? Hetan ukun-an ne’e atu defende povu nian interese mos, povu nia direitu mos”.
Agora fali, Sr. Xanana Gusmao hanesan Primeiru Ministru ba IX Governu Kosntituisional, duni povu husi nia uma iha rai estadu, rai nebé povu mos iha direitu atu uza. Pergunta mak ne’e: Será que uma-kain lima iha Bekusse ne’e deit mak povu? Sira uma kain 100 resin ne’ebe duni hanesan animal ne’e laos povu? Ka lia-fuan Sr. Primeiru Ministru nian ne’e ba halo drama no kasa votu deit? Faktu no realidade responde ho nia tempu rasik.
