Jacob Noronha Do Rosario
Estudante Unital, Fac. Ciências Sociais E Política
Introdusaun
Hau Haksolok Sai Timor Oan, Nune’e, Ha’u Hakarak Hakerek Hau Nia Reflesaun Oituan Kona Ba Rai Doben Timor Nia Luta Ba Hari Nasaun Ida Ne’e. Interessante Tebes Koalia Konaba História Timor-Leste Nian. Timor Leste Nasaun Kiik Ida Nebe Hamrik Iha Nia Kultura No Nia Istória Rasik Nebe Hahu Hosi Pre-História, História Timor-Portugues, História Timor-Indonézia. Perante Situasaun Hirak Ne’e, Buat Nebe Interessante Ne’e Mak Oinsa Timor Oan Sira Luta Hamutuk Iha Unidade Ida Hodi Hari Nasaun Ida Nebe Hanaran Timor-Independente. Relativamente Ho Ida Ne’e, Iha Eskrito Ida Ne’e, Hau Hakarak Reflete Konaba Oinsa Ho Espírito 20 De Maio Nian Lori Hikas Timor Oan Ba Hare Nia-An Nu’udar Povu Ida Nasaun Ida.
Unidade Iha Luta Ba Ukun Rasik-An
Undade Ne’e Sai Palavra Save Ba Ukun Rasik An Timor Nian. Nune’e, Ho Linguagem Halimar Ita Bele Dehan Tansa Mak Portugal Bele Kolonializa Timor Durante Tinan 450 Nia Laran? Ho Linguagem Halimar Ita Bele Dehan Tanba Falha Iha Unidade Entre Ita. Hau Koalia Nune’e, Tan Bazeia Ba Hau Nia Reflesaun Pessoal Katak Desde Kolonialzasaun Portuguesa, Iha Liurai Bar-Barak Maibe La Lori Rai Doben Timor Sai Hosi Moris Atan Nian. Iha Balu Hakarak Revolta Hanesan Ita Bei-Ala Dom Boa Ventura Iha 1912 Halo, Nebe Konesidu Ho Naran “Guerra Manufahi,” Maibe Nia La Sucesso Tanba Laiha Unidade Entre Liurai Ho Liurai. Hahalok Arogansia Taka Liurai Sira Seluk Nia Fuan Hodi La Solidaria Ba Dom Boa Ventura Nia Luta.
Depois De Ida Ne’e, Wanhira Mosu Funu Iha Portugal Iha Dia 25 De Abril De 1974 Nebe Hanran “Revolção Dos Cravos,” Timor-Leste Hetan Oportunidade Osan Mean Atu Ukun Rasik Nia-An. Maske Iha Momento Neba Sei Falha Iha Setor Oi-Oin Maibe Timor Oan Hakarak Kaer Rasik Kuda Talin No Ukun Rasik-An. Nune’e, Sira Hahu Hari Partido Lima Ho Ida-Idak Nia Lema, Misaun No Vizaun Nebe La Hanean. Partidu Sira Ne’e Mak Hanesan Fretilin/Asdt, Udt, Apodeti, Kota, Trabalhista. Entre Partido Hirak Ne’e, Úniku Partidu Fretilin Mak Hakarak Ukun Rasik-An. Maibe Hanoin Diak Ida Ne’e La Simu Totalmente Hosi Partido Seluk Hafoin Mosu Golpe Entre Timor Vs Timor. Povo Timor Wain Mate No Fakar Ran Inosentemente Tan Komunga Ideologia Polítika Líder Polítiku Sira Nian Iha Momento Neba. Nune’e, To Ikus Partidu Boot Fretilin, Liu Hosi Nia Figura Konesidu Francisco Xavier Do Amaral, Nu’udar Primeiro Prezidente Da Rdtl Konsege Proklama Timor Nia Independensia Iha 28 De Novembro De 1975. Agora, Ita Kestiona, Tanbasa Mak Prokalama Tiha Ukun Rasik-An Maibe Sei Iha Invazaun Indonézia Nian Mai Timor Leste Iha Loron 7 De Dezembro De 1975? Tuir Hau Nia Resposta Pessoal Katak Tan Laiha Unidade Entre Lider Partidu Sira. Liga Ba Ida Ne’e, Avo Xanan Gusmão Dehan “Iha Momento Neba Ami La Maduru Iha Vida Polítika.” Hahalok Ida Ne’e Nafatin Lao Hamutuk Iha Líder Sira Nia Ulun Durante Funu Hasoru Okupasaun Indonesia. Fretilin Limita-An Hanesan “Maubere Oan” Hodi Diskrimina Partido Sira Seluk. Ho Nune’e, Funu Nebe Lao Iha 1975-1979 Ne’e Laos Deit Falintil Vs Tni, Maibe Mos Fretilin Vs Partidu Sira Seluk. Funu Ida Ne’e Lao To’o Deit Iha Tinan 1979 Tanba Komandante Em Chefe Saudozu Nicolau Dos Rris Lobato Mate Iha Tinan Refere.
Depois De Komandante Boot Ida Ne’e Lakon Nia Vida, Sr. Xanana Gusmão Hola Inisiativa Hamutuk Komandante Sira Seluk Atu Reorganiza Hikas Funu No Nia Rsik Sai Hanesan Komandante Em Chefe Ba Falintil. Buat Nebe Interessante Iha Comandante Em Chefe Ida Ne’e Mak Oinsa Molok Atu Reorganiza Funu, Nia Rasik Kestiona; “Tanbasa Mak Lakon Funu Ne’e? Kauza Hosi Aspetu Polítiku No Militar Nebe Mak Kontribui Ba Derrota Boot Ida Ne’e No Saida Mak Populasaun Tomak Nia Hakarak?” Dalan Úniku Nebe Comandante Em Chefe Ida Ne’e Hola Hanesan Resposta Definitivu Ida Ba Kestaun Sira Ne’e Mak Kria Unidade Nasional Nebe Akontese Iha Lalini, Iha Loron 3 De Marsu De 1981, Hodi Luta Ba Ukun Rasik-An. Iha Konferensia Ida Ne’e, Xanana Gusmão Rasik Deklara-An Sai Hosi Ccf Hodi Hakoak Partidu Sira Hotu, Igreja Católica No Povu Hotu-Hotu Hodi Luta Ba Hari Timor-Leste Sai Povu Ida No Nasaun Ida. Ho Hanoin Ida Ne’e, To’o Ikus Konsege Hamosu Frente Tolu Mak Hanesan Frente Armada, Frente Klandestina No Frente Diplomátika Nebe Servisu Hamtuk Diak Tebes Hosi Processo Ba Processo To’o Hari Concelho Nacional De Resistência Timor (Cnrt) Nebe Lori Timor Ba Determina Rasik Nia Destinu Iha 30 De Agosto De 1999. Hafoin Iha Loron 20 De Maio De 2002 Timor Restaura Hikas Nia Ukun Rasik-An Hanesan Povu Ida No Nasaun Ida.
Loron 20 De Maio 2002 Timor Leste Hamriik Nu’udar Povo Ida No Nasaun Ida
Hafoin Timor-Leste Ofisialmente Restaura Nia Independensia Nu’udar Povu Ida No Nasaun, Buat Interessante Nebe Nasaun Kiik Ida Ne’e Hakarak Halo Mak Cria Cavr Nebe Iha Linguagem Kultura Tmor Nian Dehan Nahe Biti Boot. Komisaun Ida Ne’e Hamrik Ho Objetivu Atu Hametin Nafatin Unidade Nasional Liu Hosi Dalan Rekonsiliasaun. Tan Ho Rekonsiliasaun Deit Mak Bele Halo Povu Timor Koalia Ba Malu No Simu Malu Ka Perdua Malu Hosi Fuan Ba Fuan Hodi Moris Hanesan Povu Ida Iha Nasaun Ida. Rekonsiliasaun Ida Ne’e Laos Deit Halo Entre Povo Sira Nebe Sei Hela Iha Timor Maibe Mos Ba Nasaun Timor Ho Indonézia No Mos Maluk Timor Aon Sira Nebe Refuzia Ba Indonézia.
Agora, Kestaun Nebe Sempre Lori Dúvida Ba Ema Wain Mak Ne’e, Ita Halo Ona Rekonsiliasaun, Tansa Sei Nafatin Akonetese Polítika Nebe Hamosu Krize Iha Tinan 2006 Nebe Halo Timor Oan Sira Fahe Malu, Diskrimina Malu, Oho Malu Nst. Hafoin Mosu Tan Impasse Polítiku Boot Nebe Hamihis Tebes Unidade Nasional Nebe Lao Iha Tinan Barak Nia Laran. Aleinde Ne’e, Tansa Mosu Mos Gam No Gar Nebe Dala Barak La Kria Relasaun Fraternal Nebe Diak Entre Sira Hanesan Povu Ida Iha Nasaun Ida Nebe Moris Mos Ho Nia Kultura No Lisan Ida.
Ho Situasaun Hirak Ne’e, Ita Husu, Lolos Ne’e Saida Mak Sai Kauza Ba Problema Hirak Ne’e? Loron 20 De Maio De 2024, Ita Timor Oan Selebra Ita Nia Idependensia Ba Dala 22. Tansa Sei Mosu Problema Oi-Oin Iha Ita Rain. Relativamente Ho Ida Ne’e, Hau Bele Dehan Problema Hirak Ne’e Mosu Tan Deit Arogansia Hosi Lider Polítiku Sira Atu Rekonese Ida Ho Ida Seluk Nia Luta, Tau Intersse Partidu As Liu Do Que Interese Nasaun Nian No At Liu Tan Mak Foti Sira Nia Partidu Hanesan Sira Nia Identidade Katak Wainhira Ema Koalia At Nia Partidu Katak Ema Koalia Nia-An. Aleinde Ne’e, Mosu Mos Arogansia Entre Timor Oan Sira Nebe Tuir Grupo Ida Ne’e No Ida Neba Hodi Hatudu-An Katak Nia Mak Makas Liu Ida Seluk. Hahalok Hirak Ne’e Halo Ita Lakon Ona Ita Nia Espírito Iha Unidade Nebe Uluk Ita Iha Hodi Luta Haosru Inimigu Iha Tempo Passado. Ita Presiza Tebes Hateke Ba Esperiensia Passada Hodi Reflete Katak Povu Barak Mate, Lider Barak Mate, Falintil Barak Mate No Jovem Barak Mate Tan Deit Hakarak Rai Ida Ne’e Moris Iha Liberdade Absoluta Hanesan Povu Ida No Nasaun Ida. Maibe Tansa Ohin Loron Ita Dala Barak La Valoriza Ema Sira Ne’e Nia Luta?
Atu Sai Hosi Hahalok Hirak Ne’e, Ita Precisa Bok Ita Nia Fuan Hodi Moris Iha Espírito 20 De Maio Nian Nebe Lori Hikas Timor Oan Ba Hare Nia-An Nu’udar Povu Ida Nasaun Ida. Ita Lakoi Atu Terus No Mate Tan Inimigu Koloanilista Sira Mak Ita Luta Ba Ukun-An. Tansa Ita Sei Haterus Malu, Oho Malu No Halo Aat Ba Malu? Ita Nia Fuan Nuudar Timor Oan Iha Nebe? Maluk Sira, Tempo To’o Ona Mai Ita Kuda Espírito Unidade Nasional Iha Ita Fuan; Hadomi Malu, Respeita Malu No Tane Malu Nuudar Timor Oan Nebe Mai Hosi Lisan No Kultura Ida Deit. Mai Hamutuk Ba Hodi Lolo Liman Ba Malu Foti Ita Rain. Tau Interesse Nasaun Aas Liu Ita Nia Interesse Pessoal, Aas Liu Ita Nia Partidu, Ita Nia Gar Ou Gam Nst. Labele Ona Moris Iha Arogansia, Diskriminasaun, Desmistifikasaun, Kompetisaun Negativa, Individual Nst. Hahlok Hirak Ne’e Sai Fatuk Sidi Eh Taka Ita Fuan Hodi Kontribui Ba Timor Nia Diak. Hanoin Ba Katak Ho Unidade Nasional Ita Hari Ona Timor Sai Nasaun Ida No Povu Ida. Agora, Mai Ita Hamutuk Iha Unidade Iha Fuan Ida No Neon Ida Hodi Contribui Ba Paz, Ba Harominia, Ba Estabilidade No Ba Desenvolvimento Iha Ita Rai Doben Timor Tuir Kapasidade No Kbiit Nebe Ita Iha. Ita Mak Timor No Timor Mak Ita.
Konkluzaun
Hare Ba Luta Iha Esperiensia Passada Molok Ukun Rasik-An, Dala Barak Ita Falha Tan Deit Laiha Unidade Entre Ita. Nune’e, Hau Reflete Katak Restaurasaun Independensia Iha 20 De Maio De 2002 Ne’e Frutu Hosi Unidade Nasional Nebe Akontese Iha 3 De Março De 1981. Nune’e, Liu Hosi Reflesaun Ida Ne’e, Hau Hakarak Konvida Maluk Timor Oan Tomak Liu-Liu Hau Maluk Jovem Sira Atu Ho Selebrasaun 20 De Maio De 2024 Tenke Sai Pontu De Partida Mai Ita Atu Sente Orgulho Ba Ita-An Nu’udar Povu Ida No Nasaun Ida. Maibe Labele Para Deit Iha Orgulho. Ita Tenke Reflete Katak Ho Unidade Nasional Ita Manan Ona Funu Então Presija Hametin Nafatin Unidade Ida Ne’e Atu Ita Bele Hari Timor Hanesan Povu Ida No Nasaun Ida Nebe Moris Iha Própero, Desenvolvimento Nebe Halo Ema Hotu Moris Livre Hodi Asesu Ba Edukasaun, Saúde, Ekonomia No Polítika. Labele Hanoin Resin Ba Ita-An. Tempo Ona Atu Tau Interesse Nasaun Nian Ass Liu Interese Partidu, Interese Grupu, Kores Nst. Rai Doben Ida Ne’e Atu Ba Oin Ka Ba Kotuk, Atu Lao Di’ak Eh Ladi’ak, Iha Ita Jerasaun Foun Sira Nia Liman. Ita Mak Knosen Ruin Nasaun Timor Nian. Orgulho Ita-An Ba Nuudar Povu Ida No Nasaun Ida No Labele Kole Kontribui Ba Ita Rai Doben Timor-Leste. Viva Timor-Leste!!!
Referensia:
Agusto, Elidio Guterres, Politik Berdarah Timor Leste, Jendela Sastra Indonesia, Gresik, 2020.
Cavr Chega! Laporan Komisi Penerimaan, Kebenran, Dan Rekonsiliasi Timor-Leste (Cavr), Jakarta Kpg, 2010.
Cavr Timor Leste, Timor-Leste : Konflik Politik Internal 1974-1976, Jakarta Kpg, 2010.
Cepad Timor Leste, Timor-Leste: Povo Nia Dalan No Lian Ba Dame, Cepad-Timor, 2010
- Taylor, John, Perang Tersembunyi : Sejarah Timor-Timur Yang Dilupakan, Dili: Forum Solidaritas Untuk Rakyat Timor-Timur, 1998.














